Περιγραφή

Το τρέχον μοντέλο αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας

Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας (άρθρο 5 της ΣΛΕΕ), η οποία διέπει τη δράση των οργάνων της ΕΕ, στις οδηγίες για την απελευθέρωση της αγοράς Η/Ε δεν περιλαμβάνονται λεπτομερείς κανόνες σχετικά με τη δομή οργάνωσης κάθε εθνικής αγοράς Η/Ε.

Ως εκ τούτου, τα κράτη-μέλη διατήρησαν την αρμοδιότητα να επιλέξουν τα ίδια το μοντέλο οργάνωσης και λειτουργίας της δικής τους αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Στο ανωτέρω πλαίσιο, ασκώντας την ευχέρεια του Ευρωπαϊκού δικαίου, στην Ελλάδα νομοθετήθηκε το μοντέλο της υποχρεωτικής χονδρεμπορικής αγοράς ηλεκτρικής (υποχρεωτική κοινοπραξία, mandatory pool system). 

Το υιοθετημένο μοντέλο της υποχρεωτικής κοινοπραξίας αποτελεί το μοντέλο στο οποίο συναλλάσσεται το σύνολο της Η/Ε και των συμπληρωματικών προϊόντων αυτής που θα παραχθούν, θα καταναλωθούν και θα διακινηθούν την επόμενη ημέρα στην Ελληνική αγορά. Όλοι οι συμμετέχοντες στην Ελληνική αγορά υποχρεούνται να συμμετέχουν στην υποχρεωτική κοινοπραξία, ενώ, δεν επιτρέπονται φυσικές διμερείς συναλλαγές (physical bilateral transactions) μεταξύ των συμμετεχόντων της αγοράς.

Το μοντέλο συνιστά τον μηχανισμό διεξαγωγής συναλλαγών Η/Ε μεταξύ των παραγωγών και εισαγωγέων Η/Ε και των προμηθευτών, αυτοπρομηθευόμενων καταναλωτών και εξαγωγών Η/Ε. Πιο συγκεκριμένα, οι παραγωγοί και εισαγωγείς πωλούν την παραγόμενη ενέργειά τους και οι προμηθευτές και οι εξαγωγείς αγοράζουν ενέργεια, την οποία μεταπωλούν στη λιανική αγορά ή την εξάγουν αντίστοιχα. 

Η εφαρμογή του μοντέλου διέπεται από τις διατάξεις του Κώδικα Διαχείρισης του Ελληνικού Συστήματος Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΚΔΕΣΜΗΕ) και του Κώδικα Συναλλαγών Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΚΣΗΕ).

Η Ελληνική χονδρεμπορική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας αποτελείται από επιμέρους αγορές, οι οποίες είναι διακριτές όσον αφορά στο χρονικό πλαίσιο αναφοράς τους

  • Εκχώρηση φυσικών δικαιωμάτων μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας στις διασυνδέσεις
  • Βραχυχρόνια (προημερήσια) χονοδρεμπορική αγορά (Ημερήσιος Ενεργειακός Προγραμματισμός, ΗΕΠ) , η οποία περιλαμβάνει την ημερήσια αγορά ενέργειας και την ημερήσια αγορά επικουρικών υπηρεσιών (ancillary services market), και από την οποία προκύπτει και το πρόγραμμα κατανομής των μονάδων του συστήματος (Dispatch Schedule, DS)
  • Κατανομή σε Πραγματικό Χρόνο (ΚΠΧ), η οποία δεν αποτελεί αγορά, αλλά διασφαλίζει την ασφαλή λειτουργία του συστήματος
  • "Eκ-των-υστέρων” (ex-post) αγορά εξισορρόπησης ενέργειας, η οποία, προς το παρόν, περιορίζεται σε μεταγενέστερο χρόνο υπολογισμό της οριακής τιμής αποκλίσεων (ΟΤΑ), με βάση πραγματικά δεδομένα για τις εγχύσεις και τις απομαστεύσεις που πραγματοποιήθηκαν σε κάθε παρελθοντική ημέρα κατανομής και στην εκκαθάριση των αποκλίσεων, βάσει της διαφοροποίησης των πραγματικών ποσοτήτων από τις αρχικά προγραμματισθείσες ποσότητες στον ΗΕΠ, με την υπολογιζόμενη ΟΤΑ

Συνοπτικά, οι βασικές δραστηριότητες της Ελληνικής αγοράς Η/Ε, στο πλαίσιο λειτουργίας των επιμέρους αγορών της, είναι οι ακόλουθες: 

  • Οι ετήσιες, οι μηνιαίες και οι ημερήσιες δημοπρασίες φυσικών δικαιωμάτων μεταφοράς (ΦΔΜ) 
  • Η δευτερεύουσα αγορά ΦΔΜ, για τη μεταβίβαση ή/και μεταπώληση των εκχωρημένων ετησίων και μηνιαίων ΦΔΜ ενός συμμετέχοντα σε έναν άλλον 
  • Η κατάρτιση προγράμματος ημερήσιου ενεργειακού προγραμματισμού 
  • Η επιβεβαίωση προγραμμάτων εισαγωγών και εξαγωγών με γειτονικούς Διαχειριστές και έλεγχος των τελικών προγραμμάτων 
  • Η εκκαθάριση ΗΕΠ
  • Η κατάρτιση προγράμματος κατανομής των μονάδων του συστήματος κατά την προηγούμενη ημέρα & ενδοημερήσια (ΠΚ και ΕΠΚ)
  • Η καταγραφή διαθεσιμότητας μονάδων και εντολών κατανομής
  • Η καταγραφή ποσοτήτων ενέργειας και επικουρικών υπηρεσιών σε πραγματικό χρόνο 
  • Η μεθοδολογία υπολογισμού της οριακής τιμής αποκλίσεων (ΟΤΑ)
  • Η εκκαθάριση αποκλίσεων
  • Η εκκαθάριση επικουρικών υπηρεσιών
  • Οι μηνιαίες εκθέσεις και δημοσιεύσεις.
     

control

 

Το Ευρωπαϊκό Μοντέλο Στόχος

Για την ενοποίηση των Ευρωπαϊκών Αγορών, ο Οργανισμός για την Συνεργασία των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας (ΟΣΡΑΕ, Agency for the Cooperation of Energy Regulators - ACER) έχει προτείνει το ενιαίο Ευρωπαϊκό μοντέλο αγοράς, γνωστό και ως Μοντέλο Στόχο (Target Model). Με το Μοντέλο Στόχο επιτυγχάνεται η βελτιστοποίηση της χρήσης της δυναμικότητας του Συστήματος Μεταφοράς μέσα από συντονισμένες πρακτικές των Διαχειριστών των Συστημάτων, η επίτευξη αξιόπιστων τιμών και ρευστότητας στον καταμερισμό της δυναμικότητας των διασυνδέσεων για την αγορά της επόμενης ημέρας, η αποτελεσματική λειτουργία των προθεσμιακών αγορών και ο αποτελεσματικός σχεδιασμός ενδοημερήσιων αγορών για τον καταμερισμό της δυναμικότητας των διασυνδέσεων.

Το Ευρωπαϊκό μοντέλο βασίζεται στις κατευθυντήριες γραμμές-πλαίσια (Framework Guidelines) που έχουν εκδοθεί από τον ACER και στους κώδικες δικτύου (Network Codes) που εκδίδονται από τον Ευρωπαϊκό Δίκτυο των Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας (ENTSO-E) και εγκρίνονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με σκοπό να υφίστανται εναρμονισμένοι κανόνες για τις διασυνοριακές ανταλλαγές ηλεκτρικής ενέργειας και για τη λειτουργία των χονδρεμπορικών αγορών ηλεκτρικής ενέργειας.

Τα πέντε κύρια χαρακτηριστικά του Ευρωπαϊκού Μοντέλου, στα χρονικά πλαίσια λειτουργιάς της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας είναι:

  1. Μεθοδολογία υπολογισμού δυναμικότητας: Το Μοντέλο Στόχος δίνει στις Εθνικές Ρυθμιστικές Αρχές τη δυνατότητα αναθεώρησης και έγκρισης του όγκου των ετήσιων δικαιωμάτων δυναμικότητας, καθώς και των αρχών που διέπουν την κατανομή της δυναμικότητας σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα. Το Ευρωπαϊκό Μοντέλο επιτρέπει δύο εναλλακτικές μεθοδολογίες για τον υπολογισμό της δυναμικότητας μεταφοράς μεταξύ διαφορετικών ζωνών, τη μέθοδο διαθέσιμης ικανότητας μεταφοράς (Available Transfer Capacity, ATC), ή τη μέθοδο με βάση τις ροές των δικτύων (Flow Based, FB).
  2. Μακροχρόνια δικαιώματα μεταφοράς: Το Ευρωπαϊκό Μοντέλο ορίζει την ανάπτυξη των διασυνοριακών αγορών βάσει εναρμονισμένων μακροπρόθεσμων δικαιωμάτων για πρόσβαση στη δυναμικότητα των διασυνδέσεων. 
  3. Σύζευξη τιμής επόμενης ημέρας (day-ahead price coupling): H σύζευξη των τιμών επιτυγχάνεται μέσω έμμεσων δημοπρασιών (implicit auctions), στις οποίες οι ροές ενέργειας υπολογίζονται λαμβάνοντας υπόψη εκτός από την τιμή, την ικανότητα διασύνδεσης. Σύμφωνα με τη μέθοδο σύζευξης των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας, οι τιμές πέραν των συνόρων θα συγκλίνουν όταν υπάρχει επαρκής διασυνοριακή δυναμικότητα. Η εφαρμογή του μηχανισμού σύζευξης των τιμών σε ολόκληρη την Ευρώπη (European Price Coupling, EPC) έχει ως στόχο τη μεγιστοποίηση της συνολικής απόδοσης των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας, παρέχοντας ροές ηλεκτρικής ενέργειας, από περιοχές χαμηλής τιμής σε περιοχές υψηλής τιμής. 
  4. Συνεχείς ενδοημερήσιες συναλλαγές (continuous intraday trading): Ο σχεδιασμός των ενδοημερήσιων αγορών για τον καταμερισμό της δυναμικότητας των διασυνδέσεων βασίζεται στη δημιουργία μιας ενιαίας Ευρωπαϊκής πλατφόρμας για τις ενδοημερήσιες αγορές. Στην πλατφόρμα αυτήν θα καθορίζεται, μέσω συνεχών έμμεσων συναλλαγών (continuous implicit trading) ο τρόπος τιμολόγησης της δυναμικότητας των διασυνδέσεων, έτσι ώστε να αντανακλάται στην τιμή η συμφόρηση τους. Η ενδοημερήσια αγορά επιτρέπει στους συμμετέχοντες να αγοράζουν ή να πωλούν ενέργεια προκειμένου να βελτιστοποιήσουν τις θέσεις τους, ελαχιστοποιώντας τις αποκλίσεις τους στον πραγματικό χρόνο. 
  5. Εξισορρόπηση ηλεκτρικής ενέργειας: Η εξισορρόπηση ηλεκτρικής ενέργειας περιλαμβάνει τρία βασικά στοιχεία: τη διασφάλιση εφεδρειών, την ενεργοποίηση ενέργειας εξισορρόπησης και τη διευθέτηση της ανισορροπίας των ενεργειακών ισοζυγίων. Το Ευρωπαϊκό Μοντέλο υποστηρίζει μεγαλύτερο επιμερισμό των πόρων εξισορρόπησης μεταξύ των Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς, οι οποίοι θα πρέπει να προχωρήσουν στην εναρμόνιση των προϊόντων εξισορρόπησης και των προϊόντων εφεδρειών, λαμβάνοντας υπόψη τοπικές τεχνικές ιδιαιτερότητες. 

 

Ο μετασχηματισμός της ελληνικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας

Το σημερινό μοντέλο της ελληνικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας διαφέρει θεμελιωδώς από το ευρωπαϊκό Μοντέλο Στόχο. Αρχικά, από άποψη δομής, στην ελληνική αγορά δεν υφίσταται ενδοημερήσια αγορά και η αγορά εξισορρόπησης περιλαμβάνει μόνο την εκκαθάριση αποκλίσεων. Επιπρόσθετα, τα βραχυχρόνια δικαιώματα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας στις διασυνδέσεις δημοπρατούνται με άμεσο τρόπο (explicit), με αποτέλεσμα οι ροές ενέργειας να μην βελτιστοποιούνται, οδηγώντας σε μικρότερη σύγκλιση τιμών και ορισμένες φορές ροές ενέργειας προς αντίθετη κατεύθυνση από αυτήν που προκύπτει ορθολογικά από το διαφορικό τιμών. Επιπρόσθετα, η επίλυση της αγοράς επόμενης ημέρας βάσει του τρέχοντος μοντέλου λαμβάνει υπόψη επικουρικές υπηρεσίες, κάτι το οποίο δεν ισχύει στο μοντέλο στόχο, ενώ ο αλγόριθμος επίλυσης προφανώς διαφέρει ανάμεσα στις δύο αγορές. 

Ο εξορθολογισμός και η απελευθέρωση της εγχώριας αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας στοχεύουν στη βελτίωση των συνθηκών ανταγωνισμού και στη δημιουργία ενός σταθερού και προβλέψιμου μοντέλου αγοράς, με κίνητρα για είσοδο νέων συμμετεχόντων στην αγορά καθώς και προσέλκυση νέων επενδύσεων και πρωτίστως προς όφελος του Έλληνα καταναλωτή και της εθνικής οικονομίας. Η ελαχιστοποίηση του κόστους και του χρόνου προσαρμογής στο Μοντέλο Στόχος απαιτούν ενέργειες αναδιάρθρωσης και δομικές αλλαγές στην ισχύουσα οργάνωση και λειτουργία της χονδρεμπορικής αγοράς και πρόσθετα ρυθμιστικά μέτρα και μεταρρυθμίσεις, οι οποίες αναμένεται να προχωρήσουν ουσιαστικά, κάτω από τη δημιουργική πίεση που ασκεί ήδη η ενοποιούμενη, με ταχείς ρυθμούς, Ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας, μέσω της σύζευξης των εθνικών και περιφερειακών αγορών που βρίσκεται σε εξέλιξη.

Ο Νόμος 4512/2018, όρισε τις οι ακόλουθες αγορές:

  1. Χονδρική αγορά προθεσμιακών προϊόντων η/ε (η οποία  μετονομάστηκε σε ενεργειακή χρηματοπιστωτική αγορά): Η αγορά αυτή επιτρέπει στους συμμετέχοντες να συνάπτουν συμβάσεις αγοράς και πώλησης η/ε, με υποχρέωση φυσικής παράδοσης, όπως θα ορίζονται στον σχετικό κώδικα της αγοράς και να συναλλάσσονται ενεργειακά χρηματοπιστωτικά μέσα.
  2. Αγορά επόμενης ημέρας: Η αγορά αυτή επιτρέπει στους συμμετέχοντες να υποβάλλουν εντολές συναλλαγών η/ε με υποχρέωση φυσικής παράδοσης την επόμενη ημέρα. Στην αγορά επόμενης ημέρας δηλώνονται επίσης και οι ποσότητες ενέργειας που έχουν δεσμευτεί μέσω διενέργειας συναλλαγών επί προθεσμιακών προϊόντων, που έχουν πραγματοποιηθεί είτε μέσω της χονδρικής αγοράς προθεσμιακών προϊόντων, είτε εκτός αυτής. Παράλληλα, θα πραγματοποιείται έμμεση κατανομή (implicit allocation) της μεταφορικής ικανότητας στις διασυνδέσεις, μέσω σύζευξης των αγορών επόμενης ημέρας των Ευρωπαϊκών χωρών.
  3. Ενδοημερήσια αγορά: Η αγορά αυτή επιτρέπει στους συμμετέχοντες να υποβάλλουν εντολές συναλλαγών για φυσική παράδοση την ημέρα εκπλήρωσης φυσικής παράδοσης, μετά τη λήξη της προθεσμίας υποβολής εντολών συναλλαγών στην αγορά επόμενης ημέρας, λαμβάνοντας υπόψη τις ποσότητες ενέργειας που έχουν δεσμευτεί μέσω διενέργειας συναλλαγών επί προθεσμιακών προϊόντων ηλεκτρικής ενέργειας τις οποίες έχουν πραγματοποιήσει, τα αποτελέσματα της αγοράς επόμενης ημέρας, καθώς και τυχόν περιορισμούς που έχουν προκύψει από την αγορά εξισορρόπησης. Οι συμμετέχοντες δύνανται να προβαίνουν σε συναλλαγές προκειμένου να ελαχιστοποιήσουν την απόκλιση της καθαρής θέσης τους που προκύπτει από τις συναλλαγές σε όλες τις αγορές, από τις πωλούμενες/αγορασθείσες ποσότητες σε πραγματικό χρόνο. 
  4. Αγορά Εξισορρόπησης: Η αγορά εξισορρόπησης περιλαμβάνει την αγορά ισχύος εξισορρόπησης, την αγορά ενέργειας εξισορρόπησης, καθώς και τη διαδικασία εκκαθάρισης αποκλίσεων. Οι Συμμετέχοντες έχουν υποχρέωση υποβολής προσφορών με υποχρέωση φυσικής παράδοσης για το σύνολο της διαθέσιμης ισχύος τους, τόσο στην αγορά ενέργειας εξισορρόπησης όσο και στην αγορά ισχύος εξισορρόπησης.

Η λειτουργία των τριών πρώτων αγορών έχει ανατεθεί στο Ελληνικό Χρηματιστήριο Ενέργειας, ενώ η Αγορά Εξισορρόπησης είναι αποκλειστική αρμοδιότητα του ΑΔΜΗΕ. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι το Ελληνικό Χρηματιστήριο θα αποτελεί, ως διάδοχο σχήμα του ΛΑΓΗΕ, τον Ορισθέντα Διαχειριστή Αγοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΟΔΑΗΕ, Nominated Electricity Market Operator – NEMO), για τη σύζευξη της αγοράς επόμενης ημέρας και τη σύζευξη της ενιαίας ενδοημερήσιας αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, σύμφωνα με την απόφαση του Υπουργού ΠΕΝ ΑΠΕΗΛ/Γ/Φ1/οικ.184866. 

Το χρονικό σημείο έναρξης της λειτουργίας κάθε αγοράς, καθώς και οι απαιτούμενες ενέργειες για την επίτευξη της λειτουργίας αυτών ορίζονται με απόφαση του υπουργού περιβάλλοντος και ενέργειας, ύστερα από γνώμη της ΡΑΕ και υπό την προϋπόθεση της προηγούμενης έκδοσης των κανονισμών των επιμέρους αγορών και της ολοκλήρωσης του προγράμματος κοινών δοκιμών των συστημάτων των εμπλεκόμενων φορέων.